Xoan

Xoan được coi là lim của đồng bằng. Hai cây xoan là đủ gỗ cất một nếp nhà 3 gian gác tường lợp ngói. Thêm một cây nữa để đóng giường cưới vợ.

(Ờ mà sao ngày xưa chuẩn bị cưới vợ là tính ngay đến cái giường, cứ như ăn cơm chuẩn bị bát đũa vậy).

Xoan trồng 20 năm mới được gỗ, nên mỗi đời xoan gắn với một thế hệ đời người nối tiếp nhau. Ông nội trồng xoan cho bố, bố trồng xoan cho con,... Nhìn vườn xoan non như thấy được sự tiếp nối nghị lực, niềm tin và hy vọng.

Cũng có bác chăm chút được một vườn xoan đẹp, nhưng về sau không có con. Vườn xoan cứ già dần đi theo gia chủ, ngày ngày bác tha thẩn ra vườn mắc võng nằm nhìn trời xanh qua kẽ lá, người và xoan chung nỗi buồn sâu thẳm.
Lá xoan dùng làm phân xanh, hợp với khoai nước. "Khoai ruộng lạ - mạ ruộng quen". Mỗi lần trồng khoai nước người ta phải xới ruộng thật sâu để đảo phần đất "lạ" phía dưới lên, úp phần đất "quen" phía trên xuống sau khi đã rải lót lớp lá xoan ở dưới. Gọi là xới khoai.

Hoa xoan tím và thơm. Mùa hoa xoan nở vào đầu hè, cũng là mùa muỗi sinh trưởng. Muỗi con gọi là muỗi hoa xoan, muỗi non háu đốt xua không xuể. Xưa ngồi học bài bên ngọn đèn dầu phải cho chân vào bao tải để chống muỗi hoa xoan. Đầu hè oi bức, cho chân vào bao tải như đắp chăn bông, mồ hôi trán nhỏ xuống nhoè trang sách trong hương hoa xoan ngào ngạt.

Quả xoan non dùng làm đạn súng đốp. Bọn trẻ con giờ chơi iPad nên không biết chế tạo vũ khí dân dụng. Súng đốp nhằm đít gà bắn tung lông lên, con gà trúng đạn xoan nhảy lên kêu quang quác.

Cũng như hoa xoan, con gái tên Xoan tím và thơm. Dịu dàng, duyên dáng, thuỳ mị, nết na như cái Xoan nhà bà Bưởi.

Con gái giờ không tên Xoan, chúng tên là Ngọc Anh, Hồng Anh, Kim Anh và Thạch Anh. Chả biết có tím và thơm như Xoan xưa.

Đỗ Ngọc Nam